احمد شاملو؛ درختی تنومند در تاریخ ایران

به گزارش کلاه عطا ، دوم مردادماه سالمرگ شاعری است که بدون شک یکی از گنجینه های ارزشمند ادبیات معاصر است و هر اتفاقی هم که برای نام های ادبی رخ دهد، نام او باز هم با قدرت در تاریخ ادبیات این مرز و بوم باقی خواهد ماند. اگر نیما یوشیج را مبدا مهم ترین تغییر و تحولات شعری در نظر بگیرم و شعر را به دو بازه بعد و قبل از نیما تقسیم کنیم، باز هم نمی توانیم از نام احمد شاملو چشم پوشی کنیم؛ چراکه او تغییری در جهت شعری بعد از نیما به وجود می آورد که گاه می توان گفت این تغییر و تحول از فعالیت های خود نیما نیز تاثیرگذارتر بوده و اوست که شعر را وارد جریان بی وزنی می نماید.

احمد شاملو؛ درختی تنومند در تاریخ ایران

در سالمرگ شاملو به سراغ علی باباچاهی، یکی از شاعران مطرح دهه 50 رفتیم تا با او درباره فعالیت های شعری شاملو، زبانش و دلایل ماندگاری نامش صحبت کنیم.

آیا بعد از شاملو شاعری شبیه به او چه از نظر زبانی، چه از نظر نگاهی و چه از نظر فکری داشته ایم؟

در اینکه شاملو در نوع خودش به عنوان یک شاعر تغزلی و آزادی خواه منحصر به فرد است، جای تردید نیست؛ اما باید توجه داشته باشیم که در راستا شاعری، استعداد و خلاقیت در کنار شانس حرف اول را می زند. البته این شانس را به معنای متعارف به کار نمی برم. این شانس با شرایط اجتماعی، سفارش اجتماعی و اقتضاعات اجتماعی در ارتباط است. جواب من به سوال شما این است که ما احتیاجی به شاملوی دیگر نداریم. همان طوری که ما احتیاج به حافظ و سعدی و حتی فروغ فرخزاد دیگری هم نداریم و همان ها کفایت می نمایند. بنابراین بعد از شاملو باید با یک خوانش انتقادی دیگر به سراغ شاعران برویم. چه در شاعران دهه 40 چه در شاعران بعد از این دوره. مثلا یدالله رویایی در ژانر خودش یک شاعر معتبر است، براهنی نیز با همه اما و اگرهایی که درباره اش است، شاعری قابل تامل است. باید توجه داشته باشیم که شرایط قبل از انقلاب، محورگرایی شعر دهه 40 و 50، سلطنت گریزی و آرمان گرایی آن سال ها، شرایط شعر را عوض کرد. البته این مخصوص ایران نبود و در آن دوران در همه جهان چنین وضیعیتی وجود داشت. باید قبول کنیم امروز همه چیز با یک تردید همراه شده است و در واقع آرمانشهرها، جای خودشان را به پریشان شهرها داده است. با همه این نکات شاملو و دیگر شاعران سر جای خودشان هستند و کسی نباید جای کسی بیاید.

شما در کنار استعداد و خلاقیت به شانس هم اشاره کردید؟ به نظر شما شاملو آدم خوش شانسی بود؟

منظور من از شانس قرار دریافت در مقطعی است که مناسب آن شاعر است. برای مثال شعر کوچه فریدون مشیری را همه شنیده ایم؛ استعداد فریدون مشیری در حد همین شعر است و شانس با او یار بود که شعر در آن دوره منتشر و بسیار دیده شد. به شما قول می دهم که اگر این شعر در این زمان منتشر می شد، نه تنها از آن استقبال نمی شد، بلکه شاید برای شاعر حالت منفی هم داشت.

یعنی شاملو در زمان خوبی قرار داشت؟

بله. علاوه بر قرار دریافت در زمان مناسب و خلاقیت شعری، او فردی بود که به چندین هنر آراسته بود. او یک حنجره طلایی برای شعر خواندن داشت. مترجم، پژوهشگر، روزنامه نگار و فعال سیاسی هم بود و همه این شاخه ها مختلف یک درخت تنومند از او ساخت. البته واقعیت این است که شاملو بدون این ضمائم هم شاملو می شد و در تاریخ ایران می ماند. برای شانس، مثال دیگری هم می توان زد. مثلا؛ بیژن الهی از نظر من یک شاعر بسیار پرتوان است که هنوز هم کشف نشده است. من کاری به محتوای شعری او ندارم و نگاه و نگرش او برای من جذاب است؛ اما به نظرم آن طور که باید و شاید مورد توجه قرار نگرفت؛ چراکه خوش شانس نبود. بیژن الهی در دهه 40 و 50 شعرهایی نوشته است که حیرت آور است.

نکته دیگری که مهم است این است که مفاهیمی که شاملو بیان می کرد مطابق ذوق همگانی بود. درست است که او چندین پله و خیلی بالاتر از شاعرانی مثل مشیری و نادرپور بود؛ اما به هر حال مطابق ذوق همگانی بود یا شد. یعنی الان به هرکسی که حتا 20 سال شعر نخوانده بگویید که یک شاعر خوب معاصر را نام ببر از شاملو نام خواهد برد. همان فرد به نظرتان چی خوانده؟ ضعیف ترین شعرهای شاملو را.

همین را می خواهم در سوال بعدی از شما بپرسم. با شما هم عقیده هستم. همین الان اگر به خیابان برویم و از 100 نفر بپرسیم که شاعر محبوب شما کیست؟ بدون شک خیلی ها می گویند شاملو. به نظر شما اسم شاملو امروز بیشتر از شعرهایش محبوبیت ندارد؟

امروز شرایط خیلی فرق می نماید. ما با نسل جوان طرف هستیم. شاملو برآمده از دوران خودش است و بنابراین با همان مولفه ها باید به سراغ او رفت و نباید او را با شرایط دیگری سنجید. اگر شما با مولفه های امروز به سراغ شعر حافظ هم بروید با بسیاری از موارد خیر و شری روبه رو می شوید. شاملو صاحب خلاقیت هایی در نوع خودش است؛ بر همین مبنا اگر ابطلاش را هم ثابت کنیم، او یک شاعر پیروز است.

نگاه تخصصی را کنار بگذاریم. قبول دارید اسم او محبوب تر از شعرش است؟

اگر شاملو چنین شعرهایی نگفته بود، فاقد این وزن و اعتباری بود که امروز دارد. بنابراین نمی گردد شاملو را از شعر تفکیک کرد. او محبوب است چراکه در دوره ای کار بزرگی انجام داده است. پس نباید شهرت اسم شاملو را از شهرت شعر شاملو جدا کنیم.

اگر نسل جوان خیلی با شعرهای شاملو ارتباط برقرار نمی نماید به دلیل زبان آرکائیک شعرهای اوست. سوال من از شما این است که اگر شاملو در دوره ای که از نیما جدا شد و به سمت فریدون رهنما رفت و شعر بی وزن (سپید) گفت، از زبان آرکائیک استفاده نمی کرد و آن پشتوانه ادبی خود را نشان نمی داد؛ چه اتفاقی برایش رخ می داد؟ به عبارتی می خواهم بگویم که به نظر شما شاملو مجبور به استفاده از زبان آرکائیک شد؟

مسلما فردی مثل شاملو با این هوش و ذکاوت چندان به مصلحت کاری نمی نماید و بر اساس جوشش و کشش ادبی کار به سراغ یک جریان می رود. شاملو به درک این ضرورت رسیده بود که باید با درک نیما و توجه به این سه مولفه حفظ، تغییر و ارتقا به کار خود ادامه دهد. او با حفظ بخش هایی از تفکر نیما، تغییر و ارتقاء راستا او کاری انجام داد که احتیاج شعر بود. می بینیم که شاملو در هوای تازه بسیاری از امکانات هنری و شعری را مطرح می نماید. او وجه آرکائیک خودش را دارد و ادامه می دهد. فروغ با یک هوشمندی خاص خودش آمد و از فضایی که شاملو ایجاد کرد استفاده کرد و با استفاده از شعر محاوره ای خودش را بیان کرد. به هر حال اگر شاملو آن تسلط و آگاهی را نداشت شاید کارش پیش نمی رفت. همان طور که خیلی ها نوشتند و تکرار کردند، باید بگویم که شاملو علاوه بر شعر کلاسیک نثر کلاسیک را خیلی خوب می شناخت. او تسلط بی نظیری روی تاریخ بیهقی داشت و بر اساس تسلط اش بر وزن زبان (با وزن شعر اشتباه نگیرید) توانست کارش را جلو ببرد. شاملو وزن شعر را کنار گذاشت اما زبانش زنگ و آهنگ داشت.

شما می خواهید بگویید که زبان آرکائیک زبان مورد علاقه او بود؟

بله. وقتی کسی جذب تاریخ بیهقی می گردد بدون شک چیزی در آن دیده است. به نظر من ایرادی ندارد که ما آن انرژی نهفته در نثر کلاسیک را احیا کنیم. یعنی رنگ امروزی به آن بدهیم. این سفارش الیوت هم است.

بدون شک نام نیما و شاملو به دلیل کارهایی که کردند در شعر ما می ماند اما واقعیت این است که شعر شاملو مثل شعر فروغ در جامعه جریان ندارد. آینده شعر شاملو را چطور ارزیابی می کنید؟

اگر یک شاعر مدرن این توان را داشته باشد که به یک شاعر کلاسیک تبدیل گردد، بیانگر اعتبار اوست. یعنی اینکه شاملو زمانی که در آینده به یک شاعر کلاسیک تبدیل گردد و ماندگاری خودش را در ادبیات تثبیت کند؛ شعر نیز می ماند.

منبع: ایبنا - خبرگزاری کتاب ایران

به "احمد شاملو؛ درختی تنومند در تاریخ ایران" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "احمد شاملو؛ درختی تنومند در تاریخ ایران"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید